Canonical Ref: MD 13
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
मार्गं तावच्छृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुकूलं संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् । खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपभुज्य ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
हे जलद मम गदतोऽध्वानं तावद्भवद्गमनहितमाकर्णय । तदनन्तरं श्रोत्रपेयं कर्णानन्दनं संदेशं श्रोष्यसि निशमयिष्यसि । कीदृशं मार्गमित्यानुकूल्यमाह । खिन्नः खिन्न इति । श्रान्तः संस्त्वं यत्र मार्गेऽद्रिषु पदं न्यस्य क्रमं निक्षिप्य गन्तामि यास्यसि क्षीणप्रायश्च नदीनामगुरु तोयमुपयुज्येति पीत्वा शीघ्रं यास्यसि । पानविश्रामौ हि पथि सुतरामुपयुज्येते । तदनुतदुपरीत्यादयः पूर्वकविप्रयोगदर्शनात्साधवः । अव्ययेन हि षष्ठीममामो निषिध्यते । श्रोत्रपेयमिति कृत्यैरधिकार्थवचने । खिन्नः खिन्न इत्यादावाधिको द्वित्वमिति कर्मधारयवत्त्वात्सुब्लुप् भवति । आधिक्ये च द्वित्वमाहितमिति महत्या संज्ञया' ज्ञापितम् । गन्तासीति लुट् । परिलघ्विति क्रियाविशेषणम् ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
मार्गं
Lemma: मार्ग
POS: m
तावच्छृणु
Lemma: तावत्
POS: ind
तावच्छृणु
Lemma: श्रु
POS: 4. P. • Verb: शृणु
कथयतस्
Lemma: कथय्
POS: 10. Ā.
त्वत्प्रयाणानुरूपं
Lemma: त्वद्
POS: pron
त्वत्प्रयाणानुरूपं
Lemma: प्रयाण
POS: n
त्वत्प्रयाणानुरूपं
Lemma: अनुरूप
POS: adj
संदेशं
Lemma: संदेश
POS: m
मे
Lemma: मद्
POS: pron
तदनु
Lemma: तदनु
POS: ind
जलद
Lemma: जलद
POS: m
श्रोष्यसि
Lemma: श्रु
POS: 4. P. • Verb: श्रोष्यसि
श्रोत्रपेयम्
Lemma: श्रोत्र
POS: n
श्रोत्रपेयम्
Lemma: पेय
POS: n
खिन्नः
Lemma: खिद्
POS: 4. P.
खिन्नः
Lemma: खिद्
POS: 4. P.
शिखरिषु
Lemma: शिखरिन्
POS: m
पदं
Lemma: पद
POS: mn
न्यस्य
Lemma: न्यस्
POS: 2. P.
गन्तासि
Lemma: गम्
POS: 6. Ā. • Verb: गन्तासि
यत्र
Lemma: यत्र
POS: ind
क्षीणः
Lemma: क्षि
POS: 9. Ā.
क्षीणः
Lemma: क्षि
POS: 9. Ā.
परिलघु
Lemma: परिलघु
POS: adj
पयः
Lemma: पयस्
POS: n
स्रोतसां
Lemma: स्रोतस्
POS: n
चोपभुज्य
Lemma: च
POS: ind
चोपभुज्य
Lemma: उपभुज्
POS: 1. P.
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 13. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.