Canonical Ref: MBh 12.329.6
Sanskrit (Devanāgarī)
तस्येदानीं तमःसंभवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज । ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत् । यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः । योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम् । कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा । ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम् । दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि । भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति ॥
English Scholarly Translation
From that Purusha thus born of Tamas and having Brahma for his parent, came into existence the Being called Brahman. Brahman, wishing to create creatures caused Agni and Soma to originate from his own own eyes. Afterwards when creatures were to be created, the ceated persons came out in their due order as Brahmanas and Kshatriyas. He who came into being as Soma was none else than Brahma; and they that were born as Brahmanas were all Soma in sooth. He who came into Being as Agni was none else than Kshatriya. The Brahmanas became gifted with greater energy than the Kshatriyas. If you enquire about the reason thereof, the answer is that this superiority of the Brahmanas to the Kshatriyas is an attribute which is manifest to the whole world. It occurred as follows. The Brahmanas represent the eldest creation amonst men. None were created before who were superior to the Brahmanas. He who offers food into the mouth of a Brahmana is considered as pouring libations into a burning fire. I say that having arranged things thus, the creation of creatures was accomplished by Brahman. Having established all created beings in their respective positions, he keeps us the three worlds. There is a similar declaration in the Mantras of the Shrutis.
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
तस्येदानीं
Lemma: तद्
POS: pron
तस्येदानीं
Lemma: इदानीम्
POS: ind
तमःसंभवस्य
Lemma: तमस्
POS: n
तमःसंभवस्य
Lemma: सम्भव
POS: m
पुरुषस्य
Lemma: पुरुष
POS: m
पद्मयोनेर्
Lemma: पद्मयोनि
POS: m
ब्रह्मणः
Lemma: ब्रह्मन्
POS: m
प्रादुर्भावे
Lemma: प्रादुर्भाव
POS: mn
स
Lemma: तद्
POS: pron
पुरुषः
Lemma: पुरुष
POS: m
प्रजाः
Lemma: प्रजा
POS: f
सिसृक्षमाणो
Lemma: सिसृक्ष्
POS: Desid. Ā.
नेत्राभ्याम्
Lemma: नेत्र
POS: mn
अग्नीषोमौ
Lemma: अग्नीषोम
POS: m
ससर्ज
Lemma: सृज्
POS: 2. P. • Verb: ससर्ज
ततो
Lemma: ततस्
POS: ind
भूतसर्गे
Lemma: भूत
POS: mn
भूतसर्गे
Lemma: सर्ग
POS: m
प्रवृत्ते
Lemma: प्रवृत्
POS: 1. Ā.
प्रजाक्रमवशाद्
Lemma: प्रजा
POS: f
प्रजाक्रमवशाद्
Lemma: क्रम
POS: m
प्रजाक्रमवशाद्
Lemma: वश
POS: m
ब्रह्मक्षत्रम्
Lemma: ब्रह्मन्
POS: m
ब्रह्मक्षत्रम्
Lemma: क्षत्र
POS: n
उपातिष्ठत्
Lemma: उपस्था
POS: 1. Ā. • Verb: उपातिष्ठत्
यः
Lemma: यद्
POS: pron
सोमस्तद्
Lemma: सोम
POS: m
सोमस्तद्
Lemma: तद्
POS: pron
ब्रह्म
Lemma: ब्रह्मन्
POS: n
यद्
Lemma: यद्
POS: pron
ब्रह्म
Lemma: ब्रह्मन्
POS: n
ते
Lemma: तद्
POS: pron
ब्राह्मणाः
Lemma: ब्राह्मण
POS: m
यो
Lemma: यद्
POS: pron
ऽग्निस्तत्
Lemma: अग्नि
POS: m
ऽग्निस्तत्
Lemma: तद्
POS: pron
क्षत्रं
Lemma: क्षत्र
POS: n
क्षत्राद्
Lemma: क्षत्र
POS: n
ब्रह्म
Lemma: ब्रह्मन्
POS: n
बलवत्तरम्
Lemma: बलवत्तर
POS: adj
कस्माद्
Lemma: कस्मात्
POS: ind
इति
Lemma: इति
POS: ind
लोकप्रत्यक्षगुणम्
Lemma: लोक
POS: m
लोकप्रत्यक्षगुणम्
Lemma: प्रत्यक्ष
POS: adj
लोकप्रत्यक्षगुणम्
Lemma: गुण
POS: mn
एतत्
Lemma: एतद्
POS: pron
तद्
Lemma: तद्
POS: pron
यथा
Lemma: यथा
POS: ind
ब्राह्मणेभ्यः
Lemma: ब्राह्मण
POS: m
परं
Lemma: पर
POS: pron
भूतं
Lemma: भूत
POS: mn
नोत्पन्नपूर्वम्
Lemma: न
POS: ind
नोत्पन्नपूर्वम्
Lemma: उत्पद्
POS: 4. P.
नोत्पन्नपूर्वम्
Lemma: पूर्व
POS: pron
दीप्यमाने
Lemma: दीप्
POS: 4. P.
ऽग्नौ
Lemma: अग्नि
POS: m
जुहोतीति
Lemma: हु
POS: 3. Ā. • Verb: जुहोति
जुहोतीति
Lemma: इति
POS: ind
कृत्वा
Lemma: कृ
POS: 2. Ā.
ब्रवीमि
Lemma: ब्रू
POS: 2. Ā. • Verb: ब्रवीमि
भूतसर्गः
Lemma: भूत
POS: mn
भूतसर्गः
Lemma: सर्ग
POS: m
कृतो
Lemma: कृ
POS: 2. Ā.
ब्रह्मणा
Lemma: ब्रह्मन्
POS: m
भूतानि
Lemma: भूत
POS: mn
च
Lemma: च
POS: ind
प्रतिष्ठाप्य
Lemma: प्रतिष्ठापय्
POS: 10. Ā.
त्रैलोक्यं
Lemma: त्रैलोक्य
POS: n
धार्यत
Lemma: धारय्
POS: 10. Ā. • Verb: धार्यते
इति
Lemma: इति
POS: ind
Canonical CTS URN Reference
Mahābhārata, MBh 12.329.6. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.