Canonical Ref: KS 1.59
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
प्रत्यर्थिभूतामपि तां समाधेः शुश्रूषमाणां गिरिशोऽनुमेने । विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
प्रत्यर्थीति । गिरीशः शिवः समाधेः प्रत्यर्थिभूतां प्रतिपक्षभूतामपि । सुप्सुपेति समासः । श्रोतुमिच्छन्तीं शुश्रूषमाणां सेवमानाम् । सेवका हि सेव्ये दत्तकर्णा भवन्ति । इच्छार्थे सन्प्रत्ययः ।`ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः` (पा.1|3|57) इत्यात्मनेपदम् । तां पार्वतीमनुमेनेऽङ्गीचकार । न प्रतिषिद्धवानित्यभिप्रायः । न चैतावता धीरस्य कश्चिद्विकार इत्याशयः । धीरत्वमेवार्थान्तरन्यासेनाह- विकारेति । विकारस्य प्रकृतेरन्यथात्वस्य हेतौ स्त्रीसंनिधानादिकारणे सति विद्यमानेऽपि येषां चेतांसि न विक्रयन्ते न विकृर्ति नीयन्ते त एव धीराः । `विक्रियन्ते` इति कर्मणि लट्
अन्वयः:
गिरिशः समाधेः प्रत्यर्थिभूताम् अपि शुश्रूषमाणां ताम् अनुमेने । विकारहेतौ सति येषां चेतांसि न विक्रियन्ते, ते एव धीराः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
प्रत्यर्थिभूताम्
Lemma: प्रत्यर्थिन्
POS: m
प्रत्यर्थिभूताम्
Lemma: भू
POS: 1. Ā.
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
तां
Lemma: तद्
POS: pron
समाधेः
Lemma: समाधि
POS: m
शुश्रूषमाणां
Lemma: शुश्रूष्
POS: 1. P.
गिरिशो
Lemma: गिरिश
POS: m
ऽनुमेने
Lemma: अनुमन्
POS: 8. Ā. • Verb: अनुमेने
विकारहेतौ
Lemma: विकार
POS: mn
विकारहेतौ
Lemma: हेतु
POS: m
सति
Lemma: अस्
POS: 2. P.
विक्रियन्ते
Lemma: विकृ
POS: 5. P. • Verb: विक्रियन्ते
येषां
Lemma: यद्
POS: pron
न
Lemma: न
POS: ind
चेतांसि
Lemma: चेतस्
POS: n
त
Lemma: तद्
POS: pron
एव
Lemma: एव
POS: ind
धीराः
Lemma: धीर
POS: adj
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.59. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.