Canonical Ref: KS 1.40
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पलाक्ष्याः स्तनद्वयं पाण्डु तथा प्रवृद्धम् । मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
अन्योन्येति । अन्योन्यं परस्परम् । `कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्ना द्वे वाच्ये` इति द्विरुक्तिः । `समासवच्च बहुलम्` इति बहुलवचनादसमासपक्षेऽपि पूर्वपदस्थस्य सुपः सुर्वक्तव्यः । उत्पीडयदुपरुन्धत्पाण्डु गौरमुत्पलाक्ष्याः स्तनव्दयं तथा तेन प्रकारेण प्रवृद्धम् । कर्तरि क्तः । श्याममुखस्य कृष्णचूचुकस्येति स्वरुपवर्णनं तस्य स्तनव्दयस्य मध्ये यथा येन प्रकारेण मृणालसूत्रान्तरं बिसतन्तुमात्रावकाशोऽप्यलभ्यं लब्धुमशक्यम् । `अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये` इत्यमरः (अ.को.3|3|195) । अत्र संबन्धेऽसंबन्धरुपातिशयोक्त्यलंकारः । कुचयोः पीवरत्वातिशयार्थमवकाशसंबन्धेऽप्यसंबन्धाभिधानादिति
अन्वयः:
अन्योन्यम् उत्पीडयत् पाण्डु उत्पलाक्ष्याः स्तनव्दयं तथा प्रवृद्धं, श्याममुखस्य तस्य मध्ये यथा मृणालसूत्रान्तरम् अपि अलभ्यम् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
अन्योन्यम्
Lemma: अन्योन्य
POS: adj
उत्पीडयद्
Lemma: उत्पीडय्
POS: 10. P.
उत्पलाक्ष्याः
Lemma: उत्पल
POS: mn
उत्पलाक्ष्याः
Lemma: अक्षि
POS: n
स्तनद्वयं
Lemma: स्तन
POS: mn
स्तनद्वयं
Lemma: द्वय
POS: n
पाण्डु
Lemma: पाण्डु
POS: adj
तथा
Lemma: तथा
POS: ind
प्रवृद्धम्
Lemma: प्रवृध्
POS: 1. Ā.
मध्ये
Lemma: मध्य
POS: n
यथा
Lemma: यथा
POS: ind
श्याममुखस्य
Lemma: श्याम
POS: adj
श्याममुखस्य
Lemma: मुख
POS: n
तस्य
Lemma: तद्
POS: pron
मृणालसूत्रान्तरम्
Lemma: मृणाल
POS: mn
मृणालसूत्रान्तरम्
Lemma: सूत्र
POS: n
मृणालसूत्रान्तरम्
Lemma: अन्तर
POS: adj
अप्य्
Lemma: अपि
POS: ind
अलभ्यम्
Lemma: अलभ्य
POS: adj
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.40. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.