Canonical Ref: MD 6
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः । तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं याच्ञा वन्ध्या वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
यतस्त्वामहमेवंविधं वेदातोऽहं प्रार्थित्वं प्राप्तः । कीदृशम् । पुष्करावर्तकानां प्रलयमेघानां वंशे कुले जातमिति कुलीनत्वोक्तिः । तथा मघोन इन्द्रस्य प्रकृतिपुरुषममात्यपुरुषमिति प्रभावकथनम् । प्रकृतिषु ह्यमात्याः प्रधानभूताः । इन्द्रम्य च मेघा एव प्रियकराः । प्रकृतिषु प्रकृतिश्चासाविति वा पुरुषः प्रकृतिपुरुषः । स्वाम्यमात्यौ च राष्ट्रं च कोशो दुर्गं बलं सुहृत् । सप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ कामरूपं मनोज्ञं म्वेच्छारूपं वा । बह्वरूपत्वान्मेघानाम् । तदेव वक्ष्यति । पुष्पमेघीकृतात्मेति । अत एव विधिवशादहं दूरबन्धुरसंनिहितदारस्त्वय्यर्थित्वं गतो याच्ञाकरः संपन्नः । यद्येवंगुणयुक्तोऽहं तर्हि किमित्येतावता मय्यर्थनेत्याह । यस्मादधिगुणे कुलादिगुणोत्कृष्टे पुरुषे याच्ञा वन्ध्या निष्फला वरं भद्रम् । अलज्जावहत्वात् । न त्वधमे निकृष्टे लब्धकामा प्राप्तेष्टार्थापीति । भिन्नलिङ्गत्वेऽपि सामान्योपक्रमात्सामानाधिकरण्यम् । यथा। वरं कृपशताद्वापीत्यादौ' ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
जातं
Lemma: जन्
POS: 4. P.
वंशे
Lemma: वंश
POS: m
भुवनविदिते
Lemma: भुवन
POS: n
भुवनविदिते
Lemma: विद्
POS: 6. Ā.
पुष्करावर्तकानां
Lemma: पुष्करावर्तक
POS: m
जानामि
Lemma: ज्ञा
POS: 4. Ā. • Verb: जानामि
त्वां
Lemma: त्वद्
POS: pron
प्रकृतिपुरुषं
Lemma: प्रकृतिपुरुष
POS: m
कामरूपं
Lemma: कामरूप
POS: adj
मघोनः
Lemma: मघवन्
POS: m
तेनार्थित्वं
Lemma: तद्
POS: pron
तेनार्थित्वं
Lemma: अर्थित्व
POS: n
त्वयि
Lemma: त्वद्
POS: pron
विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतो
Lemma: विधि
POS: m
विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतो
Lemma: वश
POS: m
विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतो
Lemma: दूर
POS: adj
विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतो
Lemma: बन्धु
POS: m
विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतो
Lemma: गम्
POS: 6. Ā.
ऽहं
Lemma: मद्
POS: pron
याच्ञा
Lemma: याच्ञा
POS: f
मोघा
Lemma: मोघ
POS: adj
वरम्
Lemma: वर
POS: adj
अधिगुणे
Lemma: अधिगुण
POS: adj
नाधमे
Lemma: न
POS: ind
नाधमे
Lemma: अधम
POS: adj
लब्धकामा
Lemma: लभ्
POS: 1. P.
लब्धकामा
Lemma: काम
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 6. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.