Canonical Ref: MD 40
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् । तस्मात्तस्याः कुमुदविशदान्यर्हसि त्वं न धैर्यान्मोघीकर्तुं चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
गम्भीराख्यायाः सरितः पयसि प्रसन्ने तव स्वभावसुन्दरच्छायारूपोऽप्यात्मा प्रतिबिम्बरूपश्चेतसीव प्रवेशं लप्स्यते । तस्मात्कारणादस्या नद्याः कैरवसितानि चपलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि कम्पमानमीनम्फुरितावलोकितानि धाैर्याद्गाम्भीर्यान्मोघीकर्तुं वन्ध्ययितुं नार्हसि । ततो मा गम इत्यर्थः । गमनाद्धि तानि निष्फलानि स्युः । यश्च नागरः स प्रेयस्यां रागेण वीक्षमाणायां विलम्बते । स हि तस्याश्चेतसि प्रविष्टः ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
गम्भीरायाः
Lemma: गम्भीर
POS: adj
पयसि
Lemma: पयस्
POS: n
सरितश्
Lemma: सरित्
POS: f
चेतसीव
Lemma: चेतस्
POS: n
चेतसीव
Lemma: इव
POS: ind
प्रसन्ने
Lemma: प्रसद्
POS: 1. Ā.
छायात्मापि
Lemma: छाया
POS: f
छायात्मापि
Lemma: आत्मन्
POS: m
छायात्मापि
Lemma: अपि
POS: ind
प्रकृतिसुभगो
Lemma: प्रकृति
POS: f
प्रकृतिसुभगो
Lemma: सुभग
POS: adj
लप्स्यते
Lemma: लभ्
POS: 1. P. • Verb: लप्स्यते
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
प्रवेशम्
Lemma: प्रवेश
POS: m
तस्माद्
Lemma: तस्मात्
POS: ind
अस्याः
Lemma: इदम्
POS: pron
कुमुदविशदान्य्
Lemma: कुमुद
POS: mn
कुमुदविशदान्य्
Lemma: विशद
POS: adj
अर्हसि
Lemma: अर्ह्
POS: 1. Ā. • Verb: अर्हसि
त्वं
Lemma: त्वद्
POS: pron
न
Lemma: न
POS: ind
धैर्यान्
Lemma: धैर्य
POS: n
मोघीकर्तुं
Lemma: मोघीकृ
POS: 8. Ā.
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 40. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.