Canonical Ref: MD 4
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन्प्रवृत्तिम् । स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
ततोऽसौ गुह्यकस्तस्मै मेघाय स्वागतं व्याजहार । शोभनमागतं तेऽत्स्वित्यब्रवीत् । प्रीतिप्रमुखाणि स्नेहपूर्वकाणि वचनानि यत्र स्वागते तद्यथा । भद्रं स्वस्थोऽसि । कुशलं ते सर्वत्र । विश्रम्यताम् । पवित्रीक्रियतामिदं स्थानमिति । कीदृशोऽसौ । जीमूतेन मेघेन स्वकुशलमयीमात्मश्रेयोरूपां प्रवृत्तिं वार्तां हारयिष्यन्नाययिष्यन् । यतोऽसौ दयिताया जीवितालम्बनं प्राणसंधारणमर्थयते। भर्तृकल्याणाधिगमाद्धि प्रियतमानां समाश्वामो जायते । कीदृशाय तस्मै । सरसैः कुटजकुममैः कल्पितार्घाय विहितपूजाय । अत एवासौ प्रीतः । आषाढस्य प्रशदिवस इति' य एवार्थ उक्तः स एव प्रत्यामने नभसीत्यनूदितः । नभाः श्रावणः । यदि वा जलदनिचितत्वात्प्रत्यासन्ने निकटवर्तिनीव नभसि गगन इति व्याख्येयमिति केचित् । गगम एव जीमूतो वार्तां नयति। स हि प्रीतिं कुर्वन्नाययति । प्रीत्या हारयिष्यन्निति णिजुत्पत्तिः । ततो मृद शेषे चेति' चकारात्क्रियार्थायामुपपदे लृट् । प्रवृत्तिं हारयितुं स्वागतं व्याजहारेत्यर्थः । जीमूतेनेति ह्र्यक्रोरन्यतरस्यामिति' यक्षे यथाप्राप्तं कर्तृत्वम् । तस्मा इति क्रियया यमभिप्रति म संप्रदानमिति' संप्रदानवचनम् ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
प्रत्यासन्ने
Lemma: प्रत्यासद्
POS: 1. P.
नभसि
Lemma: नभस्
POS: n
दयिताजीवितालम्बनार्थी
Lemma: दयिता
POS: f
दयिताजीवितालम्बनार्थी
Lemma: जीवित
POS: n
दयिताजीवितालम्बनार्थी
Lemma: आलम्बन
POS: n
दयिताजीवितालम्बनार्थी
Lemma: अर्थिन्
POS: adj
जीमूतेन
Lemma: जीमूत
POS: mn
स्वकुशलमयीं
Lemma: स्व
POS: adj
स्वकुशलमयीं
Lemma: कुशल
POS: n
स्वकुशलमयीं
Lemma: मय
POS: adj
हारयिष्यन्
Lemma: हारय्
POS: 10. Ā.
प्रवृत्तिम्
Lemma: प्रवृत्ति
POS: f
स
Lemma: तद्
POS: pron
प्रत्यग्रैः
Lemma: प्रत्यग्र
POS: adj
कुटजकुसुमैः
Lemma: कुटज
POS: mn
कुटजकुसुमैः
Lemma: कुसुम
POS: n
कल्पितार्घाय
Lemma: कल्पय्
POS: 10. Ā.
कल्पितार्घाय
Lemma: अर्घ
POS: m
तस्मै
Lemma: तद्
POS: pron
प्रीतः
Lemma: प्री
POS: 9. Ā.
स्वागतं
Lemma: स्वागत
POS: n
व्याजहार
Lemma: व्याहृ
POS: 1. Ā. • Verb: व्याजहार
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 4. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.