Canonical Ref: MD 11
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नीमव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् । आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां सद्यःपातप्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
तां भ्रातृजायां मित्रभार्यां निश्चितमव्यापन्नाममृतामीक्षिष्यसे । कीदृशीम् । दिवसगणनातत्पराम् । कियान्कालो गतः । कियाञ्शेष इत्यधिगणनापरायणाम् । यत एकपत्नीं पतिव्रताम् । एकः पतिर्यस्याः सा ताम् । एवंविधां चेत्कथं तर्ह्यव्यापन्नामित्याह । यस्मान्नारीणां प्रियविरहे हृदयमाशावन्धः प्रायेण रुणद्ध्यवलम्बते । यतः कुमुमसदृशम् । अत एव सद्यःपातप्रणयि तत्क्षणविनाशोन्मुखम् । एवंविधमप्याशया धार्यते । नूनमस्माकं पुनः प्रियेण संयोगो भावीति । आशाबन्ध आशाबन्ध इव । यथाशाबन्धो जालकारकृततन्तुनिकरः कुसुममपि शुष्कं वातेरितं रुन्धे । चशब्दः पूर्ववाक्यापेक्षया समुच्चये । एवमन्यत्र । प्रणयः प्रीतिवन्मुखता । एकपत्नीमिति नित्यं सपत्न्यादिष्विति' ङीब्नकारौ । भातृजायाशब्दे ऋतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्य इत्यनुगभावश्चिन्त्यः ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
त्वां
Lemma: त्वद्
POS: pron
चावश्यं
Lemma: च
POS: ind
चावश्यं
Lemma: अवश्यम्
POS: ind
दिवसगणनातत्पराम्
Lemma: दिवस
POS: mn
दिवसगणनातत्पराम्
Lemma: गणना
POS: f
दिवसगणनातत्पराम्
Lemma: तत्पर
POS: adj
एकपत्नीमव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि
Lemma: एकपत्नी
POS: f
एकपत्नीमव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि
Lemma: अव्यापन्न
POS: adj
एकपत्नीमव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि
Lemma: अविहत
POS: adj
एकपत्नीमव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि
Lemma: गति
POS: f
एकपत्नीमव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि
Lemma: दृश्
POS: 6. P. • Verb: द्रक्ष्यसि
भ्रातृजायाम्
Lemma: भ्रातृ
POS: m
भ्रातृजायाम्
Lemma: जाया
POS: f
आशाबन्धः
Lemma: आशाबन्ध
POS: m
कुसुमसदृशं
Lemma: कुसुम
POS: n
कुसुमसदृशं
Lemma: सदृश
POS: adj
प्रायशो
Lemma: प्रायशस्
POS: ind
ह्यङ्गनानां
Lemma: हि
POS: ind
ह्यङ्गनानां
Lemma: अङ्गना
POS: f
सद्यः
Lemma: सद्यस्
POS: ind
पाति
Lemma: पा
POS: 2. Ā. • Verb: पाति
प्रणयि
Lemma: प्रणयिन्
POS: adj
हृदयं
Lemma: हृदय
POS: n
विप्रयोगे
Lemma: विप्रयोग
POS: m
रुणद्धि
Lemma: रुध्
POS: 6. P. • Verb: रुणद्धि
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 11. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.