Canonical Ref: NS 6.p33
Metrical Form: Prose (Gadya)
Sanskrit (Devanāgarī)
तत्र रसानेव तावदादावभिव्याख्यास्यामः ।
न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते ।
तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः ।
को दृष्टान्तः ।
अत्राह यथा हि नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः ।
यथा हि गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयो रसा निर्वर्त्यन्ते तथा नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति ।
अत्राह रस इति कः पदार्थः ।
उच्यते
आस्वाद्यत्वात् ।
कथमास्वाद्यते रसः ।
यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जान रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुष हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान्वागङ्गसत्तोपेतान्स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः
हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति ।
तस्मान्नाट्यरसा इत्यभिव्याख्याताः ।
न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते ।
तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः ।
को दृष्टान्तः ।
अत्राह यथा हि नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः ।
यथा हि गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयो रसा निर्वर्त्यन्ते तथा नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति ।
अत्राह रस इति कः पदार्थः ।
उच्यते
आस्वाद्यत्वात् ।
कथमास्वाद्यते रसः ।
यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जान रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुष हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान्वागङ्गसत्तोपेतान्स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः
हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति ।
तस्मान्नाट्यरसा इत्यभिव्याख्याताः ।
Roman Transliteration (IAST)
tatra rasāneva tāvadādāvabhivyākhyāsyāmaḥ ।
na hi rasādṛte kaścidarthaḥ pravartate ।
tatra vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ ।
ko dṛṣṭāntaḥ ।
atrāha yathā hi nānāvyañjanauṣadhidravyasaṃyogādrasaniṣpattiḥ tathā nānābhāvopagamādrasaniṣpattiḥ ।
yathā hi guḍādibhirdravyairvyañjanairauṣadhibhiśca ṣāḍavādayo rasā nirvartyante tathā nānābhāvopagatā api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuvantīti ।
atrāha rasa iti kaḥ padārthaḥ ।
ucyate
āsvādyatvāt ।
kathamāsvādyate rasaḥ ।
yathā hi nānāvyañjanasaṃskṛtamannaṃ bhuñjāna rasānāsvādayanti sumanasaḥ puruṣa harṣādīṃścādhigacchanti tathā nānābhāvābhinayavyañjitānvāgaṅgasattopetānsthāyibhāvānāsvādayanti sumanasaḥ prekṣakāḥ
harṣādīṃścādhigacchanti ।
tasmānnāṭyarasā ityabhivyākhyātāḥ ।
na hi rasādṛte kaścidarthaḥ pravartate ।
tatra vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ ।
ko dṛṣṭāntaḥ ।
atrāha yathā hi nānāvyañjanauṣadhidravyasaṃyogādrasaniṣpattiḥ tathā nānābhāvopagamādrasaniṣpattiḥ ।
yathā hi guḍādibhirdravyairvyañjanairauṣadhibhiśca ṣāḍavādayo rasā nirvartyante tathā nānābhāvopagatā api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuvantīti ।
atrāha rasa iti kaḥ padārthaḥ ।
ucyate
āsvādyatvāt ।
kathamāsvādyate rasaḥ ।
yathā hi nānāvyañjanasaṃskṛtamannaṃ bhuñjāna rasānāsvādayanti sumanasaḥ puruṣa harṣādīṃścādhigacchanti tathā nānābhāvābhinayavyañjitānvāgaṅgasattopetānsthāyibhāvānāsvādayanti sumanasaḥ prekṣakāḥ
harṣādīṃścādhigacchanti ।
tasmānnāṭyarasā ityabhivyākhyātāḥ ।
Canonical CTS URN Reference
Nāṭyaśāstra, NS 6.p33. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.