ЦАХИМ ОРЧИН ДАХЬ ХҮНИЙ ЭРХИЙН ХАМГААЛЛЫН ЭРХ ЗҮЙН  ҮНДЭС БА ТӨРИЙН ОРОЛЦОО, THE LEGAL FRAMEWORK AND STATE INVOLVEMENT IN THE PROTECTION OF HUMAN RIGHTS IN THE DIGITAL ENVIRONMENT

<jats:p>Дижитал эрин үед мэдээллийн технологийн хурдацтай хөгжил нь хүний эрхийн хэрэгжилт, хамгаалалтад шинэ боломжуудыг нээхийн зэрэгцээ урьд өмнө тохиолдож байгаагүй сорилтуудыг бий болгож байна. Цахим орчинд хувийн мэдээлэл алдагдах, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх хязгаарлагдах, цахим ялгаварлан гадуурхалт нэмэгдэх, цахим гэмт хэрэг өсөх зэрэг үзэгдлүүд нь хүний эрхийн уламжлалт хамгааллын тогтолцоог хангалтгүй болгох эрсдэл дагуулж байна. Энэ нөхцөлд төр нь цахим орчин дахь хүний эрхийг хүндэтгэх, хамгаалах, хэрэгжүүлэх гурван үндсэн үүргээ шинэ нөхцөл байдалд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх шаардлагатай болж байна. Судалгаанд Монгол Улсын Үндсэн хууль болон холбогдох хуулиуд — Хүний хувийн мэдээллийг хамгаалах тухай хууль, Кибер аюулгүй байдлын тухай хууль, Хүүхдийн эрхийн тухай хууль, Эрүүгийн хууль зэрэг холбогдох зохицуулалтыг шинжилж, олон улсын баримт бичгүүд болох НҮБ-ын “Интернэтэд хүний эрхийг дэмжих, хамгаалах болон эдлэх тухай тогтоол” (2012), Европын Холбооны GDPR, Будапештын конвенцын үзэл санаатай харьцуулан судлан дүгнэлт хийв. Судалгааны үр дүнгээр Монгол Улсад цахим орчин дахь хүний эрхийн баталгааг хангах эрх зүйн суурь бүрдсэн боловч эрх зүйн уялдаа сул, хяналтын тогтолцоо хангалтгүй, институцийн чадавх, иргэдийн мэдээллийн боловсрол дутмаг зэрэг системийн бэрхшээлүүд байгаа нь судалгааны явцад ажиглагдсан. Иймд судалгаагаар дараах бодлогын түвшний санал, зөвлөмжийг дэвшүүлэв. Үүнд: эрх зүйн шинэчлэл хийх, хүний эрхийн хяналтын хараат бус байгууллага байгуулах, мэдээллийн боловсролыг дээшлүүлэх, төр–хувийн хэвшлийн түншлэлийг бэхжүүлэх, олон улсын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх шаардлагатай байна. Судалгааны дүгнэлт нь Монгол Улсад цахим орчны хүний эрхийн хамгааллын механизмыг боловсронгуй болгож, цахим шилжилтийн нөхцөлд хүний эрхийн үнэт зүйлийг баталгаажуулахад бодит хувь нэмэр оруулах зорилготой юм.  Abstract In the digital era, the rapid advancement of information technology has created unprecedented opportunities for the realization and protection of human rights, while simultaneously introducing complex new challenges. Issues such as data breaches, restrictions on freedom of expression, digital discrimination, and the rise of cybercrime threaten to undermine traditional human rights protection mechanisms. Under these conditions, the State must adapt its three fundamental obligations — to respect, protect, and fulfill human rights — to the realities of the digital environment. This study examines the legal framework of Mongolia, including the Constitution of Mongolia, the Law on the Protection of Personal Data (2021), the Cybersecurity Law (2021), the Law on the Rights of the Child, and the Criminal Code, in comparison with key international instruments such as the UN Human Rights Council Resolution “The Promotion, Protection and Enjoyment of Human Rights on the Internet” (2012), the EU General Data Protection Regulation (GDPR), and the Budapest Convention on Cybercrime (2001). The findings reveal that while Mongolia has established the basic legal foundation for ensuring human rights protection in the digital environment, challenges persist in terms of regulatory coherence, institutional capacity, oversight mechanisms, and public digital literacy. These systemic gaps limit the effectiveness of state policies on digital rights. Accordingly, the study proposes several policy-level recommendations: advancing legal reforms, establishing an independent human rights oversight institution, enhancing digital literacy, strengthening publicprivate partnerships, and expanding international cooperation. The study concludes that strengthening human rights protection mechanisms in Mongolia’s digital environment is essential to aligning digital transformation with the core values of human dignity, freedom, and equality.</jats:p>