ЧӨЛӨӨТ БҮС ДЭХ ТУСГАЙ ДЭГЛЭМД ХАМААРАХ БҮРТГЭЛ, ХЯНАЛТЫН ТОГТОЛЦОО, THE REGISTRATION AND CONTROL SYSTEM UNDER THE SPECIAL REGIME IN  FREE ZONES

<jats:p>Чөлөөт бүс нь эдийн засгийн тусгай дэглэм бүхий нутаг дэвсгэр бөгөөд гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг татах, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, худалдааг дэмжих замаар улс орны хөгжлийг хурдасгах чухал бодлогын хэрэгсэл юм. Монгол Улсад 2002 оноос эхлэн Алтанбулаг, Замын-Үүд, Цагааннуур, Хөшгийн хөндий зэрэг чөлөөт бүсүүдийг байгуулсан ч эдгээрийн бүртгэл, хяналтын тогтолцоо бүрэн боловсроогүй, уялдаа холбоо сул байгаа нь бодит үр өгөөжийг бууруулах нэг хүчин зүйл болж байна. Энэхүү өгүүлэлд чөлөөт бүсийн тусгай дэглэмд хамаарах бүртгэл, хяналтын тогтолцооны эрх зүйн үндэс, хэрэгжилтийн өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудлыг шинжилж, олон улсын сайн туршлагатай харьцуулсан судалгаа хийв. Судалгаанд баримт бичгийн шинжилгээ болон харьцуулсан эрх зүйн аргыг ашиглав. Судалгааны үр дүнд Монгол Улсад чөлөөт бүсийн бүртгэл, хяналтын системийн цахимжуулалт хангалтгүй, байгууллагуудын мэдээлэл солилцоо сул, хуулийн хэрэгжилтийн уялдаа дутмаг байгааг тогтоов. Үүнийг сайжруулахын тулд бүртгэлийн цахим системийг нэгдсэн байдлаар хөгжүүлэх, хяналтын байгууллагуудын уялдааг сайжруулах, ил тод, үр нөлөөтэй хяналтын механизм бий болгох шаардлагатай байна. Abstract Free zones are special economic areas established to attract foreign and domestic investment, promote production and trade, and accelerate national economic growth. In Mongolia, four free zones—Altanbulag, Zamiin-Uud, Tsagaannuur, and Khushig Valley—have been established since 2002. However, the efficiency of their registration and monitoring systems remains limited due to weak institutional coordination and insufficient digitalization, which reduces their overall effectiveness and transparency. This paper examines the legal framework, current implementation, and challenges of registration and monitoring systems under the special regime of free zones in Mongolia. The study employs a documentary analysis and comparative legal approach to evaluate national practices against international models. Findings reveal that Mongolia’s free zone monitoring mechanisms are inadequately integrated and partially outdated. To improve their performance, the study recommends developing a unified digital registration system, enhancing inter-agency information exchange, and establishing transparent, result-oriented monitoring mechanisms consistent with international best practices.</jats:p>