EDEBİYAT KÜLTÜRÜNDE NOVELLA TÜRÜNÜN DOĞUŞU VE YAPISAL EVRİMİ

<jats:p xml:lang="tr">Bu makale, küçük epik türlerin en dinamiklerinden biri olan novella türünün kökenleri ve genezi üzerine kapsamlı bilgiler sunmaktadır. Çalışmada, Özbek novellacılığının temellerini oluşturan latife, hikâyet, masal ve diğer geleneksel türlerin içerisindeki novellistik unsurlar derinlemesine tahlil edilmektedir. Bu bağlamda, türün evrimini açıklamak amacıyla "novella-masal", "novella-ballad" gibi hibrit terimlerin kullanımı, araştırmanın teorik gerekliliğini ortaya koymaktadır. Dünya ve yerel edebiyatbilimcilerin görüşlerinden hareketle hazırlanan bu çalışmada, Özbek novellasının karakteristik özellikleri; çatışma yoğunluğu, anlatı hızı, olay örgüsünün keskinliği, ani dönüşler ve çözüm bölümündeki beklenmedik sonlar üzerinden tanımlanmaktadır. Bu özelliklerin izi, kadim latifeler ile nispeten yakın dönemde yazılmış örneklerin karşılaştırılması yoluyla sürülmektedir. Dünya edebiyatında novella türüne temel teşkil eden "fabloların" manzum eserler olması hasebiyle, çalışmada Özbek edebiyatındaki manzum novella örneklerine de geniş yer verilmiştir. Erkin Vahidov’un "Donishqishloq Latifalari" (Bilge Köy Latifeleri) külliyatı ile Abdulla Oripov’un "Hangoma", "Şark Hikâyesi" ve "İleri İşçi ve Çevik Muhabir Kıssası" gibi manzum eserlerindeki dramatizm, kurgusal keskinlik ve şaşırtıcı finaller bilimsel temelde incelenmiştir. Makalenin kavramsal çerçevesini, hikâye ve novella türlerinin tipolojik karşılaştırması belirlemektedir. Bu doğrultuda, halk latifeleri temelinde kaleme alınan anlatıların iç yapısı sorgulanmış; özellikle Gafur Gulam’ın latife kurgusu üzerine inşa ettiği novellaları tahlil edilmiştir. Araştırma kapsamına ayrıca Nasîrüddin Rabgûzî, Abdurrahman Câmî, Sâdî-i Şîrâzî ve Alî Şîr Nevâî gibi klasik ustaların yanı sıra, münazara türünün temsilcileri olan Yakınî, Ahmedî ve Amirî ile mensur hikâyet ustası Hoca’nın eserleri dahil edilmiştir. Alî Şîr Nevâî’nin "Hamse"si içerisinde yer alan latifevari hikâyetler incelenerek, Batı edebiyatındaki novella özellikleri ile olan paralellikleri saptanmıştır. Elde edilen bulgular, Giovanni Boccaccio’nun "Dekameron" adlı eseriyle kıyaslanmış ve söz konusu klasik koleksiyonun kompozisyon yapısının aslında Doğu anlatı geleneğinin bir ürünü olduğu tezi vurgulanmıştır. Bu yönüyle novella yapısının, Türk-İslam geleneğindeki latife kurgusuyla olan yapısal benzerliği kanıtlanmıştır</jats:p>