Abstract
<jats:p>Введение. Хроническая обструктивная болезнь легких (ХОБЛ) является значимой глобальной проблемой общественного здравоохранения, затрагивая более 380 миллионов человек в мире и являясь третьей причиной общей смертности. В этих условиях важной становится концепция самоменеджмента (self-management, самоуправление) — процесса, при котором пациент обучается самостоятельно оценивать симптомы и корректировать образ жизни, вовремя распознавать обострения и контролировать течение болезни. Цель исследования. Изучить эволюцию и современные подходы к самоменеджменту при ХОБЛ, проанализировать эффективность образовательных и цифровых программ, определить барьеры внедрения и перспективы адаптации международных рекомендаций (GOLD, ВОЗ) к системам здравоохранения Республики Казахстан и Кыргызской Республики. Материалы и методы. В обзор включены публикации из международных баз данных PubMed, Medline, Cochrane Library, elibrary.ru за период 2000–2025 гг. Всего проанализировано более 60 источников, включая систематические обзоры Cochrane, клинические рекомендации GOLD, отчеты ВОЗ и исследования по внедрению цифровых технологий в менеджмент ХОБЛ. Методологическая база основана на анализе результатов рандомизированных контролируемых испытаний, метаанализов и национальных программ самоменеджмента. Результаты и обсуждение. Самоменеджмент снижает частоту госпитализаций, улучшает качество жизни и доказал эффективность в метаанализах независимо от возраста и тяжести заболевания. На смену традиционным школам ХОБЛ приходят цифровые решения: мобильные приложения, телемедицина, носимые устройства. Виртуальная реальность и геймификация повышают мотивацию и приверженность пациентов. Основные барьеры внедрения: низкая цифровая грамотность пожилых пациентов, слабая интеграция данных в электронные системы, недостаточная координация между медицинскими работниками и ИТ-платформами. В Казахстане распространенность ХОБЛ оценивается в 6–8 %, однако уровень диагностики и самоменеджмента остается низким. При этом развитая цифровая инфраструктура (eHealth, Densaulyq, Tunduk) создает потенциал для внедрения национальных программ самоменеджмента на уровне ПМСП. Заключение. Самоменеджмент — ключевой компонент ведения ХОБЛ, который снижает частоту обострений, уменьшает госпитализации и улучшает качество жизни. Цифровые технологии (мобильные приложения, телемониторинг, носимые устройства) формируют основу персонализированного ухода. Для Казахстана и Кыргызстана приорите- тами являются: разработка национальных протоколов самоменеджмента, интеграция цифровых данных в системы eHealth и обучение медицинских работников методам дистанционного сопровождения пациентов.</jats:p> <jats:p>Introduction. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) is a major global public health problem, affecting more than 380 million people worldwide and being the third leading cause of death. In these circumstances, the concept of self-management becomes important — a process in which the patient learns to independently assess symptoms and adjust lifestyle, recognize exacerbations in a timely manner, and control the course of the disease. Study Objective. To examine the evolution and contemporary approaches to self-management in COPD, evaluate the effectiveness of educational and digital interventions, and identify barriers to implementation, as well as the prospects for adapting international guidelines (GOLD, WHO) within the healthcare systems of the Republic of Kazakhstan and the Kyrgyz Republic. Materials and Methods. This review included publications retrieved from PubMed, Medline, the Cochrane Library, and elibrary.ru covering the period from 2000 to 2025. More than 60 sources were analyzed, including Cochrane systematic reviews, GOLD clinical guidelines, WHO reports, and studies on the integration of digital technologies into COPD management. The methodological framework was based on the analysis of randomized controlled trials, meta-analyses, and national self-management programs. Results and Discussion. Self-management has been shown to reduce hospitalization rates and improve quality of life, with meta-analyses confirming its effectiveness across different age groups and disease severities. Traditional patient education models (“COPD schools”) are increasingly being replaced by digital solutions, such as mobile applications, telemedicine, and wearable devices. Emerging approaches, including virtual reality and gamification, enhance patient motivation and adherence to pulmonary rehabilitation activities. Key barriers to implementation include low digital literacy among elderly patients, poor integration of patient-generated data into electronic medical records, and insufficient coordination between healthcare professionals and IT platforms. In Kazakhstan, COPD prevalence is estimated at 6–8%, yet diagnostic coverage and patient self-efficacy remainlow. At the same time, the country’s developed digital infrastructure (eHealth, Densaulyq, Tunduk) provides opportunities for implementing national digital self-management programs at the level of primary healthcare. Conclusion. Self-management is a critical component of contemporary COPD care, reducing exacerbations, hospitalizations, and improving patient quality of life. Digital technologies—mobile applications, telemonitoring, and wearable devices—enable personalized care delivery. For Kazakhstan and Kyrgyzstan, strategic priorities include developing national self-management protocols, integrating digital data into eHealth systems, and training healthcare providers in remote patient support.</jats:p> <jats:p>Киришүү. Өпкөнүн өнөкөт бүтөлмө оорусу (ӨӨБO) дүйнө жүзү боюнча 380 миллиондон ашык адамга таасир эткен жана жалпы өлүм- дүн үчүнчү себеби болуп саналган глобалдык коомдук саламаттыкты сактоо көйгөйү. Мындай шарттарда өзүн-өзү башкаруу концепциясы маанилүү болуп калат — бул процессте пациент симптомдорду өз алдынча баалоого жана жашоо образын тууралоого, курчуп кеткен учурларды өз убагында таанууга жана оорунун жүрүшүн көзөмөлдөөгө үйрөнөт. Изилдөөнүн максаты. ӨӨБO өзүн-өзү көзөмөлдөөнун эволюциясын жана заманбап ыкмаларын изилдөө; билим берүү жана санариптик программалардын натыйжалуулугун талдоо, ишке ашыруудагы тоскоолдуктарды жана эл аралык сунуштарды (GOLD, БДССУ) Казакстан Республикасынын жана Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо системасына ынгайлаштыруу келечегин аныктоо болгон. Материалдар жана методдор. Кароого PubMed, Medline, Cochrane Library жана elibrary.ru эл аралык маалымат булактарынан 2000–2025жылдар аралыгындагы басылмалар кирген. Бардыгы болуп 60тан ашык булактар талданган, анын ичине Кокрейндин системалык баяндамалары, GOLD клиникалык сунуштары, БДССУнун отчеттору жана ӨӨБO көзөмөлдөөдө санариптик технологияларды киргизүү боюнча изилдөөлөр кирген. Методологиялык база рандомизацияланган көзө- мөлдөнүүчү сыноолордун, мета-анализдердин жана улуттук өзүн-өзү башкаруу программаларынын жыйынтыктарын талдоого негизделген. Натыйжалар. Өзүн-өзү көзөмөлдөөнун, мета-анализдерде ооруканага жаткыруулардын санын азайтып, оорулуунун жашоо сапатын жакшыртып жана жашына же оорунун оордугуна карабастан натыйжалуу экендиги далилденген. Салттуу ӨӨБO мектептеринин ордуна санариптик чечимдер : мобилдик тиркемелер, телемедицина жана кийилуучу шаймандар келүүдө. Виртуалдуу реалдуулук жана геймификация пациенттердин мотивациясын жана милдеттенмелерин жогорулатат. Ишке ашыруудагы негизги тоскоолдуктар: улгайган пациенттердин санариптик сабаттуулугунун төмөндүгү, маалыматтардын электрондук тутумдарга начар интеграциясы, медициналык кызматкерлер менен IT платформаларынын ортосунда жетишсиз координация. Казакстанда жана Кыргызстанда ӨӨБOнун таралышы 6–8%ды түзөт, бирок диагностика жана өзүн өзү көзөмөлдөө көрсөткүчтөрү төмөн бойдон калууда. Өнүккөн санариптик инфраструктура (eHealth, Densaulyq,Tun- duk) баштапкы медициналык-санитардык жардам деңгэ- элинде, улуттук өзүн-өзү башкаруу программаларын ишке ашыруу үчүн потенциалды түзөт. Жыйынтыгы. Өзүн-өзү көзөмөлдөө – бул ӨӨБO башкаруунун негизги компоненти болуп саналып , оорунун курчуп кетүү жыштыгын азайтат, ооруканага жаткыруулардын санын кыскартып, жашоо сапатын жакшыртат. Санарип технологиялары (мобилдик тиркемелер, телемониторинг, тагынуучу шаймандар) жекелештирилген кам көрүү үчүн негиз болуп саналат. Казакстан жана Кыргызстан үчүн артыкчылыктуу багыттар: улуттук өзүн-өзү көзөмөлдөө протоколдорун иштеп чыгуу, санариптик маалыматтарды электрондук саламаттык сактоо тутумдарына интеграциялоо жана медициналык кызматкерлерди пациенттерди аралыктан коштоонун ыкмаларына үйрөтүү.</jats:p>