Abstract
<jats:p>Введение. В работе рассмотрены современные подходы к регулированию отрасли радиационных технологий на территории Евразийского экономического союза (ЕАЭС) на основе государственного нормирования, дистанционного контроля и оценки соответствия услуг обработки и облученной продукции для обеспечения прослеживаемости оборота, качества и безопасности пищевой и сельскохозяйственной продукции при применении обработки ионизирующим излучением. Цель исследования — анализ национальных документов стран-участниц ЕАЭС и наднационального законодательства ЕАЭС, а также международных документов, содержащих современные подходы к регулированию отрасли радиационных технологий на основе государственного нормирования и дистанционного контроля, проведение экспериментальных научных исследований по обоснованию оптимальных режимов обработки с целью обоснования и разработки системы нормирования, контроля и прослеживаемости в сфере радиационных биотехнологий для обеспечения прослеживаемости, качества и безопасности обработанной ионизирующим излучением пищевой и сельскохозяйственной продукции, обращающейся на рынке ЕАЭС. Материалы и методы. Работа была выполнена путем сравнительного анализа текстов межгосударственных и государственных стандартов стран-участниц ЕАЭС, технических регламентов ТС/ЕАЭС, международных регулирующих документов МАГАТЭ, ВОЗ, ФАО, а также проведения экспериментальной части для обоснования установления оптимальных режимов обработки, включая эффективные и безопасные уровни облучения. Образцы продукции для определения зависимости показателей качества и безопасности от уровня ионизирующего излучения подвергали радиационной обработке линейным ускорителем электронов модели УЭЛР-10-10С2 с энергией до 10 МэВ. Результаты и обсуждение. На основе проведенных научных исследований обоснована и разработана концепция результативной системы контроля и прослеживаемости в области обработки пищевой и сельскохозяйственной продукции ионизирующим излучением на территории ЕАЭС, а также установлены оптимальные технологические режи- мы и уровни облучения для ряда приоритетных видов продукции. Заключение. Разработан специальный программно-аппаратный комплекс «Радуризация» на базе современных средств дистанционного контроля и искусственного интеллекта, а также система добровольной сертификации центров обработки ионизирующим излучением и облученной продукции «Добросовестные практики», обоснована их ключевая роль и необходимость промышленного внедрения в качестве основы системы контроля и прослеживаемости в сфере радиационных биотехнологий на территории ЕАЭС.</jats:p> <jats:p>Киришүү. Бул макалада Евразия экономикалык биримдиги аймагында (ЕАЭБ) радиациялык технологиялар тармагын жөнгө салуунун заманбап ыкмалары каралат, алар иондоштуруучу нурланууну иштетүүнү колдонууда азык-түлүк жана айыл чарба продукцияларынын айланышын, сапатын жана коопсуздугун көзөмөлдөөнү камсыз кылуу үчүн мамлекеттик жөнгө салууга, аралыктан мониторинг жүргүзүүгө жана кайра иштетүү кызматтарынын жана нурланган продукциялардын шайкештигин баалоого негизделген. Изилдөөнүн максаты - ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин улуттук документтерин жана ЕАЭБдин улуттар аралык мыйзамдарын, ошондой эле мамлекеттик стандартташтырууга жана аралыктан мониторинг жүргүзүүгө негизделген радиациялык технологиялар тармагын жөнгө салуунун заманбап ыкмаларын камтыган эл аралык документтерди талдоо, ЕАЭБ рыногунда айланып жүргөн иондоштуруучу нурлануу менен иштетилген азык-түлүк жана айыл чарба продукцияларынын изин, сапатын жана коопсуздугун камсыз кылуу үчүн радиациялык биотехнология жаатында стандартташтыруу, көзөмөлдөө жана көзө- мөлдөө системасын негиздөө жана иштеп чыгуу максатында оптималдуу иштетүү режимдерин негиздөө үчүн эксперименталдык илимий изилдөөлөрдү жүргүзү. Материалдар жана усулу. Изилдөө ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин мамлекеттер аралык жана мамлекеттик стандарттарын, ЕАЭБ/ТС техникалык регламенттерин жана МАГАТЭнин, ДСУнун жана ФАОнун эл аралык ченемдик документтерин салыштырмалуу талдоо аркылуу жүргү- зүлдү. Ошондой эле натыйжалуу жана коопсуз нурлануу деңгээлдерин камтыган оптималдуу иштетүү режимдерин түзүү үчүн эксперименталдык изилдөө аркылуу жүргүзүлдү. Сапат жана коопсуздук көрсөткүчтөрү менен иондоштуруучу нурлануунун деңгээлинин ортосундагы байланышты аныктоо үчүн продукциянын үлгүлөрү 10 МэВге чейинки энергияга ээ УЭЛР -10-10С2 сызыктуу электрондук ылдамдаткычын колдонуу менен нурлануу менен иштетүүгө дуушар болду Натыйжалар жана талкулоо. Жүргүзүлгөн илимий изилдөөлөрдүн негизинде ЕАЭБ аймагында иондоштуруучу нурлануу менен азык-түлүк жана айыл чарба продукцияларын кайра иштетүүнүн натыйжалуу башкаруу жана көзөмөлдөө системасынын концепциясы негизделип жана иштелип чыккан, ошондой эле бир катар артыкчылыктуу продукция түрлөрү үчүн оптималдуу технологиялык режим. Жыйынтыгы. Аралыктан мониторинг жүргүзүү жана жасалма интеллект куралдарына негизделген "Радуризация" адистештирилген аппараттык жана программалык камсыздоо системасы, ошондой эле иондоштуруучу нурланууну жана нурланган продукцияларды кайра иштетүүчү борборлор үчүн заманбап "Жакшы тажрыйбалар" ыктыярдуу сертификациялоо системасы иштелип чыкты жана ЕАЭБ алкагында радиациялык биотехнология жаатында башкаруу жана көзөмөлдөө системасынын негизи катары өнөр жайлык ишке ашыруунун зарылдыгы негизделди.</jats:p> <jats:p>Introduction. The paper considers current approaches to regulating the radiation technology sector on the territory of the EAEU based on state standard-setting, remote monitoring, and conformity assessment of irradiation services and irradiated products to ensure traceability of circulation, quality, and safety of food and agricultural products when ionizing radiation processing is applied. Aim of the study. To analyze intergovernmental and state standards of the EAEU member states and international documents reflecting modern approaches to regulating the radiation technology sector based on state standard-setting and remote monitoring, and to conduct experimental research to substantiate optimal processing regimes, in order to justify and develop a Rospotrebnadzor system of standard-setting, control, and traceability in the field of radiation biotechnologies ensuring traceability of circulation, quality, and safety of food and agricultural products treated with ionizing radiation. Conclusion. Materials and methods. The study was performed through a comparative analysis of the texts of national documents of the EAEU member states and supranational legislation of the EAEU, CU/EAEU technical regulations, and international regulatory documents of the IAEA, WHO, and FAO, as well as an experimental component to substantiate optimal processing regimes, including effective and safe irradiation levels. Product samples used to determine the dependence of quality and safety indicators on the ionizing radiation dose were processed using a UELR-10-10S2 linear electron accelerator with electron energy up to 10 MeV. Results and discussion. Based on the conducted research, a concept of an effective control and traceability system for ionizing-radiation processing of food and agricultural products was substantiated and developed, and optimal technological regimes and irradiation levels were established for a number of priority product types. Conclusion. A specialized “Radurization” hardware–software complex was developed using modern remote monitoring tools and artificial intelligence, along with the “Good Practices” voluntary certification system for irradiation processing centers and irradiated products; their key role and the need for industrial implementation were substantiated as the basis control and traceability system in the field of radiation biotechnologies on the territory of the EAEU.</jats:p>