Abstract
<jats:p>W dobie dynamicznych przemian technologicznych, gospodarczych i spo- łecznych problematyka zatrudnienia młodych ludzi, a szczególnie studentów i ab- solwentów szkół wyższych, stanowi ważny nurt badań naukowych, a także debaty publicznej. Młodzi ludzie wchodzący na rynek pracy dysponują potencjałem, któ- rego wykorzystanie, pod warunkiem odpowiedniego ukierunkowania i wsparcia, może przynieść wymierne korzyści, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i ogólnospołecznym. Młodzież to grupa społeczna zróżnicowana pod wieloma względami: wie- ku, sytuacji ekonomicznej, stylu życia, planów i aspiracji zawodowych. Z tego względu w trzech edycjach prowadzonego badania została wyodrębniona jej specyficzna subkategoria: studentów II stopnia studiów stacjonarnych (ostatnie- go roku studiów), a w ostatniej edycji dołączono studentów I stopnia studiów stacjonarnych (ostatniego roku), kształcących się na kierunkach ekonomicznych w trzech wybranych ośrodkach akademickich w Polsce (w Katowicach, Opolu, Wrocławiu). Reprezentują oni młodych dorosłych przynależących w większości do pokolenia Z, wychowanego i funkcjonującego w erze cyfrowej, ukształtowa- nego przez dynamiczne zmiany technologiczne, społeczne i kulturowe. Średni wiek badanych studentów mieści się w przedziale 19-24 lata, choć należy uwzględnić możliwość jego rozszerzenia z uwagi na powtarzanie roku, urlopy dziekańskie czy inne indywidualne ścieżki edukacyjne, grupa ta może obejmo- wać również osoby starsze. Cechą wewnętrznie różnicującą tę grupę jest poziom samodzielności eko- nomicznej, część studentów pozostaje na utrzymaniu rodziny, studiując w miejscu zamieszkania, podczas gdy inni już na etapie studiów podejmują zatrudnienie i samodzielnie ponoszą koszty życia (w całości lub częściowo). To zróżnicowa- nie wpływa bezpośrednio na ich postawy wobec pracy, decyzje zawodowe oraz oczekiwania względem rynku pracy. Ze względu na profil kształcenia badani studenci łączą wiedzę teoretyczną z coraz częściej nabywanymi umiejętnościami praktycznymi. Jest to efektem zmieniających się realiów współczesnego rynku pracy oraz ewolucji ról zawo- dowych, które wymagają od uczelni wyższych przekształcania tradycyjnych modeli kształcenia w kierunku bardziej zintegrowanym z praktyką zawodową, dostosowania oferty edukacyjnej do nowych realiów: nie tylko w zakresie prze- kazywanej wiedzy, lecz także form kształcenia i rozwoju umiejętności cyfro- wych, społecznych oraz adaptacyjnych. Jednak nawet najlepiej zaprojektowane programy kształcenia nie zagwarantują młodym ludziom sukcesu na rynku pra- cy, o powodzeniu zawodowym decyduje bowiem wiele czynników o charakterze egzo- i endogenicznym, począwszy od sytuacji gospodarczej znajdującej odzwier- ciedlenie na rynku pracy, poprzez oczekiwania samych studentów, ich wcześniejsze doświadczenia zawodowe, a skończywszy na kompetencjach miękkich i umie- jętności adaptacji do dynamicznie zmieniającego się otoczenia. Młodzi ludzie, mając świadomość wyzwań, z jakimi będą się mierzyć, wy- nikających m.in. z globalizacji, digitalizacji i cyfryzacji, a także dużej liczby absolwentów szkół wyższych jako efektu upowszechnienia i komercjalizacji kształcenia, już na etapie studiów świadomie przygotowują się do wejścia na rynek pracy. Coraz częściej „normą” staje się podejmowanie pracy przez studen- tów, nie tylko z powodów ekonomicznych, ale głównie w celu zdobycia do- świadczenia zawodowego zwiększającego szanse na znalezienie atrakcyjnej pracy po studiach oraz budowanie podstaw przyszłej kariery. Proces tranzycji studentów z systemu edukacji na rynek pracy pozostaje bowiem jednym z najważniejszych, a jednocześnie najtrudniejszych etapów w życiu młodego człowieka. Decyduje nie tylko o pierwszym doświadczeniu zawodo- wym, ale często o przebiegu całej ścieżki kariery oraz sposobie funkcjonowania w dorosłym społeczeństwie. Co istotne, ścieżki kariery zawodowej coraz rzadziej przyjmują formę linearną: rośnie częstotliwość zmian zawodowych, przebran- żowień, przerw w pracy, migracji zarobkowych czy angażowania się w równo- ległe aktywności (np. freelance, start-upy, praca zdalna). Za tę nieprzewidywal- ność i wielotorowość odpowiadają m.in. zjawiska o charakterze dysruptywnym, takie jak globalizacja, digitalizacja, automatyzacja czy kryzysy ekonomiczne i spo- łeczne (np. pandemia COVID-19). W tym kontekście młodzi ludzie muszą nie tylko nabywać wiedzę kierun- kową, lecz także umiejętności zarządzania własną ścieżką zawodową w warun- kach niepewności i ciągłych zmian. Uwzględniając powyższe przesłanki, celem głównym niniejszej monografii, a także badań prowadzonych w ramach Sekcji Regionalnych Badań Społecznych, Komisji Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN jest rozpoznanie aktywności studentów kierunków ekonomicznych na rynku pracy w trakcie studiów, studiujących na wybranych uczelniach w wo- jewództwie śląskim, dolnośląskim i opolskim, a także określenie zmian w zakre- sie doświadczenia, zamierzeń, planów i oczekiwań studentów wobec pracy. Prowadzone badania (3 edycje) obejmują lata 2017-2024, a wybór obszaru badań nie był przypadkowy. Badania prowadzono w trzech ośrodkach akade- mickich: w Katowicach (Uniwersytet Ekonomiczny), Opolu (Uniwersytet Opolski) i we Wrocławiu (Uniwersytet Ekonomiczny), których specyfika jest zróżnico- wana, choć w każdym przypadku stanowi interesujący i złożony obszar badaw- czy. Województwo śląskie to region o bogatej historii przemysłu, skomplikowa- nym przebiegu procesu transformacji gospodarczej, zróżnicowanej strukturze gospodarczej, od obszarów postindustrialnych po nowoczesne centra usług ofe- rujące wiele możliwości młodym ludziom. To region charakteryzujący się silnym zapleczem naukowym, bogatą historią akademicką oraz dynamicznie rozwijającą się infrastrukturą edukacyjną i badawczą. Województwo opolskie, choć najmniej- sze pod względem powierzchni czy liczby mieszkańców, wyróżnia specyfika kulturowa i społeczna, a jego centrum – Opole – stanowi znaczący ośrodek aka- demicki w południowo-zachodniej części kraju. I wreszcie województwo dolno- śląskie, z ośrodkiem Wrocław, będące swoistą lokomotywą rozwoju tej części Polski. To, co zdecydowanie łączy te ośrodki, to silne zintegrowanie z lokalnym rynkiem pracy, dostosowywanie oferowanych kierunków studiów do potrzeb regionu oraz zwracanie uwagi na jakość kształcenia. Struktura publikacji o charakterze empiryczno-poznawczym obejmuje pięć głównych części i odzwierciedla logiczną sekwencję problemów badawczych. W pierwszym rozdziale opisano kontekst demograficzny i społeczno-eko- nomiczny młodzieży na rynku pracy w analizowanych województwach dla okresu odpowiadającego prowadzonym badaniom empirycznym (2017-2024). Odnie- siono się do procesu depopulacji i starzenia się społeczeństwa oraz ich konse- kwencji, procesów migracyjnych, a także prognoz demograficznych obejmują- cych 2060 rok. Przedstawiono zmiany poziomu aktywności zawodowej młodych ludzi, biorąc pod uwagę zatrudnienie. Przedmiotem analizy w tej części opraco- wania jest także kształcenie młodzieży ze szczególnym uwzględnieniem studiów wyższych. Omówiono zmiany dotyczące rozmiarów kształcenia w szkolnictwie wyższym, a także obserwowane w nim zmiany strukturalne. Drugi rozdział zawiera szczegółowy opis metodyki badań, w tym ich prze- słanek, celu, procedury badawczej, zastosowanych narzędzi oraz szczegółowej charakterystyki próby. Wskazano również na zmiany uwarunkowań prowadze- nia badań empirycznych w latach 2017-2024, co z kolei przyczyniło się do ko- nieczności m.in. modyfikacji narzędzia badawczego i rozszerzenia badania. W kolejnych częściach publikacji przedstawiono wyniki badań empirycz- nych dotyczące aktywności zawodowej studentów, ich zamierzeń zawodowych po zakończeniu studiów oraz oczekiwań wobec zatrudnienia. W rozdziale trzecim zaprezentowano wyniki dotyczące dotychczasowego doświadczenia zawodowego studentów, form zatrudnienia oraz stosunku do pracy. Analizy przedstawiają zmiany w strukturze aktywności zawodowej stu- dentów w latach 2017, 2021 i 2024 z uwzględnieniem różnic płciowych oraz wpływu czynników zewnętrznych, takich jak pandemia COVID-19. W dalszej kolejności omówiono preferowane przez studentów i pracodawców formy za- trudnienia (umowy o pracę, cywilnoprawne, działalność gospodarcza, praca sezo- nowa, nieformalna) ze wskazaniem rosnącej popularności umów cywilnoprawnych. Ostatnia część rozdziału dotyczy dominujących motywacji i wartości związa- nych z pracą zawodową wśród studentów. Rozdział czwarty ukazuje plany zawodowe i preferencje absolwentów kierun- ków ekonomicznych po ukończeniu studiów. W pierwszej jego części przedstawio- no preferencje studentów dotyczące pracy z uwzględnieniem sektora prywatne- go i publicznego oraz własnej działalności gospodarczej. Następnie dokonano analizy planów studentów, ewolucji postaw od elastyczności i akceptacji pracy poniżej kwalifikacji do rosnącej wartości zgodności wykształcenia z przyszłą pracą. W ostatniej części analiz uwzględniono preferencje dotyczące miejsca za- trudnienia (miasto studiów, miejscowość rodzinna, inne miejsce w kraju, zagranica). Zwieńczeniem analiz są rozważania na temat oczekiwań studentów wobec różnych aspektów przyszłej pracy. W rozdziale piątym omówiono kolejno ocze- kiwania młodzieży kończącej studia formułowane wobec wysokości płacy, formy prawnej zatrudnienia, a także samego środowiska pracy. W tym ostatnim kon- tekście uwzględniono choćby takie kwestie, jak stabilność zatrudnienia, możli- wość awansu, a także równowaga między życiem zawodowym i prywatnym. Zgromadzony materiał badawczy i jego analiza pozwoliły na sformułowa- nie wniosków przedstawionych w ostatniej części monografii. Podsumowanie stanowi refleksję nad rolą uczelni w przygotowaniu młodych ludzi do aktywne- go i satysfakcjonującego udziału w rynku pracy. Autorki niniejszej publikacji wyrażają nadzieję, że przedstawione wyniki badań mogą stanowić wartościowe źródło informacji dla przedstawicieli środo- wiska akademickiego, projektujących programy nauczania dostosowane do wy- mogów rynku pracy, dla pracodawców poszukujących młodych specjalistów oraz dla instytucji publicznych odpowiedzialnych za kształtowanie polityki za- trudnienia i edukacji. Praca ta jest również głosem w szerszej dyskusji o jakości edukacji wyższej, roli kompetencji praktycznych oraz potrzebie lepszego powią- zania systemu kształcenia z realiami rynku pracy. Oczywiście wątki poruszone w niniejszej monografii nie zostały w pełni wyczerpane, a niektóre z nich mogą budzić dyskusję lub wymagać dalszego doprecyzowania. Dlatego też opracowa- nie to należy traktować jako impuls do pogłębionych analiz i badań porównaw- czych, zarówno w ujęciu ilościowym, jak i jakościowym. Szczególnie istotne wydaje się kontynuowanie obserwacji zmian w aktywności zawodowej studen- tów, ich oczekiwań wobec rynku pracy oraz ewolucji postaw edukacyjnych w kontekście przemian społeczno-gospodarczych. Autorki mają nadzieję, że ni- niejsze opracowanie zainspiruje innych badaczy do dalszych eksploracji w tym obszarze oraz przyczyni się do rozwoju wiedzy o współczesnym szkolnictwie wyższym i jego funkcjach społecznych.</jats:p>